You are here:Home-Sư phạm-Cái bất biến của giáo dục

Cái bất biến của giáo dục

Hãy nghĩ lại! Hãy để các nhóm và cả các cá nhân tự do đóng góp để có thêm người lùn cùng công kênh những người khổng lồ. 

Vấn đề

Chúng ta đang bàn bạc về sự nghiệp Giáo dục của Dân tộc.
Chúng ta đang bàn bạc về công việc lớn lao này trong nỗi lo lắng và tinh thần trách nhiệm.
Lo lắng và trách nhiệm đè nặng lên vai từng cá nhân có mặt ở Hội thảo này, và chúng ta còn gánh nặng cả những nỗi ưu tư của biết bao con người vắng mặt tại đây, trong đó có những nhà khoa học và có cả những phụ huynh có con em đang đi học.
Và không chỉ có thế, vắng mặt hôm nay nhưng luôn luôn có mặt, còn là tổ tiên chúng ta, những ân nhân đã giao lại đất nước này cho chúng ta, và còn là cả những bé em sẽ ra đời trên mảnh đất thiêng liêng này, những thế hệ của trăm năm, của nghìn năm sau.

Không ai buộc chúng ta phải lo lắng và phải có trách nhiệm như vậy. Tự chúng ta từng người từng người mang nỗi lo và mang trách nhiệm đó, đơn giản vậy thôi.
Chúng ta nhất trí trong nỗi lo và tinh thần trách nhiệm.
Nhưng chúng ta lại rất khó nhất trí trong giải pháp cứu nguy, chấn hung sự nghiệp Giáo dục của Dân tộc.
Và mối bất đồng to lớn nhất lại rơi vào một điều cốt lõi của mọi điều cốt lõi: tư duy về Giáo dục.

Cái bất biến của Giáo dục

Khi chúng ta tư duy để tìm cách cứu nguy nền Giáo dục hiện thời, chúng ta luôn luôn đứng trước hai cách lựa chọn.
Lựa chọn thứ nhất là đi tìm một cái nút bấm mà nếu tác động vào điều bất biến đó thì mọi việc sẽ hanh thông.
Lựa chọn thứ hai là sa đà vào những điều khả biến với vẻ ngoài đầy hấp dẫn, nhưng sẽ làm ta rơi vào một cái bẫy mê hồn trận.
Lựa chọn thứ nhất dẫn nhà giáo dục (và các lực lượng xã hội khác) đến với trẻ em – người học như một mục tiêu bất biến. Nó bất biến vì nó nằm trong tầm tay xử trí của nhà giáo dục.
Lựa chọn thứ hai dẫn các nhà cải cách đến những vấn đề thuộc thể chế, nằm ngoài tầm tay xử lý của nhà giáo dục.
Cả hai lựa chọn đều là hai cuộc đại phiêu lưu.
Không có lựa chọn nào dẫn đến thành công “thần tốc” hết.
Nhưng lựa chọn thứ nhất sẽ tạo ra một sự thâm canh – cũng hệt như thâm canh trong sản xuất nông nghiệp – trong khi chọn lựa thứ hai cũng tương tự như đi tìm cách thay đổi chế độ tô thuế.
Có điều là “thâm canh” trong sự nghiệp Giáo dục sẽ tạo ra một cái nền mầu mỡ, để một trăm năm nữa (có khi còn lâu hơn thế!) sẽ có những sản phẩm mà những bậc thầy ngày hôm nay không sánh kịp.
Con hơn cha, trò hơn thầy, đó là mơ ước của công cuộc thâm canh vào cái bất biến cần được tư duy đổi mới Giáo dục nhận ra ngay ngày hôm nay: trẻ em.

Nghịch lý cõng người khổng lồ

Nhà cải cách giáo dục đúng sẽ thành công nếu trong tư duy giáo dục và dạy học họ luôn luôn nghĩ rằng mình đang cõng trên vai những người khổng lồ.

Không nên quá kiêu ngạo để luôn luôn nghĩ mình mãi mãi là Thầy – mãi mãi là người khổng lồ để các em đứng lên vai.
Ấy thế nhưng, ở nơi đây và vào lúc này, here and now, họ vẫn đang là thầy!
Nghịch lý là ở chỗ đó.
Diễn đạt theo cách khác sẽ nói như sau: nhà cải cách giáo dục như những chú lùn có sứ mệnh tạo ra những con người cao ráo hơn mình.
Khi chúng ta đang nhắc lại những khái niệm như tự do hoặc khai phóng, vô tình hay hữu ý, ta đang thực hiện một phương thức bất biến chi phối công việc đào tạo những người khổng lồ.
Vì thế, đừng có nghĩ nền Giáo dục được ta lên kế hoạch chấn hưng sẽ đào tạo những học trò có vài ba năng lực nào đó cộng với dăm bẩy giá trị nào đó rập theo tiêu chuẩn đang biến động của những chốn vu vơ nào đó!
Một cách khiêm nhường nhưng đủ tự tin như một nghịch lý, chúng ta hãy tổ chức sự trưởng thành của cái đối tượng bất biến mà chúng ta đang phục vụ qua việc vun trồng bằng chính bàn tay tầm thường của chúng ta ở đây và ngay lúc này, here and now.
Mục tiêu tổ chức sự trưởng thành của trẻ em, đến lượt nó, cũng thành một điều bất biến trong tư duy Giáo dục.
Không phải là tổ chức cuộc chạy đua học giỏi, mà tổ chức sự trưởng thành về tâm hồn, về trí tuệ và về lối sống của một nhân cách đúng nghĩa.
Những sản phẩm mang tầm vóc trưởng thành đó sẽ phải là những con người có một năng lực bất biến – năng lực tự học  – và tự học để tự lập thành người Việt Nam chính hiệu!
Lộ diện giải pháp
Cuối cùng, “trăm dâu đổ đầu tằm”, dù chọn đi theo cách tư duy nào và theo lý thuyết trời biển gì đi nữa thì cũng phải trình ra xã hội bộ chương trình và bộ sách giáo khoa.
Đến lượt chúng, những công cụ này cũng sẽ phải thể hiện một tầm tư duy giáo dục dựa trên những điều bất biến.

Đặt câu hỏi đơn giản hơn: chương trình và sách giáo khoa có tuổi thọ dài, thậm chí rất dài, hay là chúng cứ bị thay đổi luôn xoành xoạch theo tuổi dời từng dự án?
Xin nói luôn để đỡ mất công chờ đợi: chương trình và sách giáo khoa cũng phải bất biến.
Điều này hoàn toàn trái với nhiều phát ngôn đương thời cho rằng sách giáo khoa “trên thế giới” (thế giới nào?) cũng chỉ có tuổi thọ dăm bảy năm (?!).
Ta hãy cùng lý giải về tính bền vững của chương trình giáo dục phổ thông và sách giáo khoa cho học sinh phổ thông. Chúng sẽ bền vững và có tuổi thọ dài vì những lý do sau:
* Chúng thể hiện cách học của người học; cách học thể hiện các thao tác tư duy, là điều bất biến.
* Những vật liệu dùng để tổ chức cách học của học sinh đều mang tính phổ thông và do đó là bất biến.
* Sách giáo khoa phải giúp giáo viên dễ thực hiện nhiệm vụ tổ chức việc học của trẻ em – một định nghĩa khác về nghề “dạy học” xưa nay.

Tư duy sáng sủa

Càng dấn thân vào sự nghiệp Giáo dục càng thấy mọi chuyện không dễ dàng và càng không thể xong trong ngày một ngày hai.
Vì thế, việc tư duy về Giáo dục cần phải rất sáng sủa.
Không được lẫn lộn giữa khái niệm Chương trình tổng thể với chỉ một việc biên soạn chương trình và sách giáo khoa phổ thông.
Và ngay cả khi rút gọn việc viết sách giáo khoa như là cốt lõi của cái tổng thể, thì cũng cần xử lý nghiêm cẩn.
Thời Khổng Tử, sách giáo khoa nằm trong tay vài ba ông “Tử”, và thế là đủ.
Thời Pháp thuộc cũng còn đơn giản: những tên tuổi đọng lại không nhiều, Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Ngọc, Phạm Huy Lục, Đặng Đình Phúc, Đỗ Thận, và Dương Quảng Hàm, Nguyễn Văn Tố, cùng với Brachet, Don Lafferranderie. Hết.
Sau năm 1945, cả ngành Giáo dục vẫn mới chỉ có một Ban tu thư lèo tèo. Dẫu sao, các Ban tu thư thời đó đều có uy tín.
Ngày nay, chẳng có ai đủ uy tín để xử lý riêng một khái niệm “tích hợp”.
Và ai có đủ uy tín để bảo đảm sách đang viết chưa xong, có xong cũng chưa qua thực nghiệm … liệu có đủ độ tin cậy để được nghiệm thu và đem dung theo lối cuốn chiếu?
Hãy nghĩ lại!
Hãy để các nhóm và cả các cá nhân tự do đóng góp để có thêm người lùn cùng công kênh những người khổng lồ.
Hãy minh bạch các sản phẩm – mạng internet có sẵn đó để mọi người lùn cùng bớt lùn.
Hãy tập sống dân chủ vì dân chủ cũng là cái bất biến trong tư duy người, còn bao trùm lên cả tư duy Giáo dục nữa.
Hà nội, 14 tháng 9/2017.
Phạm Toàn.
(Bài đã đăng giaoduc.net.vn )

2017-09-25T08:51:24+00:00 Tháng Chín 25th, 2017|Categories: Sư phạm|Tags: |0 Comments

Leave A Comment